از کاخ سلطنتی تا موزه مردم‌شناسی: تاریخ کاخ ابیض و بررسی اشیاءِ عاشورایی آن

۱. منبر تکیه‌ی دولت

تکیه‌ی دولت بنایی بوده دو طبقه‌ که برای اجرای تعزیه و برگزاری مراسم سوگواری و روضه‌خوانی ایام عاشورا در تهران به دستور ناصرالدّین‌شاه ساخته شد. در اتاق بزرگ کاخ ابیض یکی از منبرهای چوبی مورد استفاده در تکیه‌ی دولت موجود است (ت. ۱۴). این منبر دارای چهار پله و با تزیینات خاتم‌کاری و معرق چوب و استخوان و قسمت پشت آن نقاشی لاکی است. بر دیوار اولین پله‌ی آن نام حامی و هنرمند آمده است: «برحسب امر اولیای دولت قاهره بفرمایش چاکر درگاه مؤیدالدّوله سمت اتمام پذیرفت عمل محمّد جعفر شیرازی» (ت. ۱۵).

براساس گفته‌های فاطمه شفیع‌خانی، مدیر فعلی موزه‌ی مردم‌شناسی، در زمان ساماندهی زیرزمین کاخ اصلی مجموعه‌ی کاخ گلستان، در حدود سال ۱۳۸۹ش. به وجود این منبر پی بردند. به نظر می‌رسد با تخریب تکیه‌ی دولت این منبر را در فضایی از کاخ به حال خود رها کرده بودند و زمان پیدا شدنش اجزای آن از یکدیگر باز شده بودند و در بخشی از زیرزمین روی هم قرار داشتند. قطعات مجزای این سازه را سال ۱۳۸۹ش/۲۰۱۱م. علی محمدی (این فرد و سمت او برای من ناشناخته است) به هم سوار کرده است. بعد از سر هم کردن قطعات منبر، کارشناسان متوجه شدند که این منبر یکی از منبرهای قدیمی و ارزشمندِ تکیه‌ی دولت است. شفیع‌خانی اظهار داشت هنوز هیچ تحقیق جامعی در مورد این منبر انجام نشده و کتیبه‌های آن به طور کامل خوانده نشده‌اند.

بر بالای منبر کتیبه‌ای با استخوان و به خط نستعلیق بر زمینه‌ی خاتم‌کاری معرق شده است (ت. ۱۶). متن کتیبه‌‌ چنین است:¹⁴

هو الباقی
خدایا تا جهان باشد نگهدار آن جهان‌بان را / شهنشه ناصرالدین‌شاه سلطان
ابن سلطان را / سنه ۱۲۷۴

بسم الله الرحمن الرحیم
روزی که شد به نیزه سرِ آن بزرگوار / خورشید سربرهنه برآمد ز کوهسار
موجی به جنبش آمد و برخواست¹⁵ کوهْ کوه / ابری به بارش آمد و بگریست زار زار
گفتی تمام زلزله شد خاک مطمئن / گفتی فتاد از حرکت چرخ بی مدار¹⁶
عرش آن چنان به لرزه درآمد که چرخ پیر / افتاد در گمان که قیامت شد آشکار
آن خیمه که گیسوی حورش طناب بود / شد سرنگون ز باد مخالف حباب‌وار
جمعی که پاس محملشان داشت جبرئیل / گشتند بی‌عماری و محمل، شترسوار
با آن که سر زد این عمل از امت نبی / روح‌الامین ز روی نبی گشت شرمسار
و آنگه ز کوفه خیل حرم رو به شام کرد / نوعی که عقل گفت قیامت قیام کرد

این مرثیه‌ای‌ از شاعر سده‌ی دهم، محتشم کاشانی (و. ۹۹۶ق.) است که اشعارش در مدح امام سوم شیعیان، حسین بن علی، نزد مسلمانان شیعه بسیار محبوب است (کاشانی، دیوان). در این ابیات محتشم لحظه‌ای که سر امام حسین‌ از تن جدا می‌شود و بر روی نیزه قرار می‌گیرد را به تصویر کشیده است. لحظه‌ای که زمین از حرکت می‌ایستد و آسمان شروع به باریدن می‌کند و کوه‌ها به جنبش در می‌آیند و باد در جهت مخالف می‌وزد و جبرئیل از دیدن مظلومیت حسین شرمسار می‌شود، گویی قیامت اتفاق افتاده است.

۲. نخل

نخل، اتاقکی چوبی و حجیم به شکل مکعب‌ِ مستطیل و با بامی شیروانی‌ مانند است. نخل در لغت به معنای درخت خرما‌ است و علت نام‌گذاری نخل عزا به نام این درخت چندان مشخص نیست. شاید مهم‌ترین علت رواج این نام و رسم این باشد که در روایات مسلمانان‌، پیکر‌ امام حسین‌، بر روی شاخه‌های درخت خرما حمل شده‌ است‌.¹⁷ دلیل دیگر این که اشکال قدیمی این سازه‌ی مذهبی را از چوب و برگ درخت خرما می‎ساختند. همچنین احتمال دارد نخل عزا به سبب تقدس و حرمت درخت خرما در فرهنگ ایران نخل نامیده شده است. نخل‌ها نمادی از تابوت امام حسین (دایرةالمعارف فرهنگ عامه ایران) و دارای تزیینات متفاوتی در هر منطقه‌ی جغرافیایی هستند.

نخل به‌نمایش‌ درآمده در این تالار احتمالاً از شهر شیراز یا کرمان است (ت. ۱۷-۱۹).¹⁸ جنس آن چوبی و جداره‌ی مشبکی با هفده گویک فلزی در جلوی آن قرار دارد. به گفته‌ی فاطمه شفیع‌خانی بازدیدکنندگانی که دست‌کم تا چند سال پیش به این تالار می‌آمدند گهگاه دخیل‌هایی مانند پول، قفل و نخ و پارچه به نشانه‌ی نذر به آن می‌بستند. به گفته‌ی او، حتی چند سال قبل خانم سال‌خورده‌ای که به این تالار آمده بود چند متر پارچه‌ی سبز¹⁹ نذرِ نخل کرده بود که در حال حاضر آن را روی نخل انداخته‌اند.

تا به امروز و تا جایی که جستجو کرده‌ام نخلی با ساختار مشابه با نخل موجود در اتاق بزرگ کاخ ابیض ندیده‌ام. این نخل کاملاً شبیه تابوت است و بر روی قسمت جلویی آن جداره‌ی مشبکی به شکل نخل قرار داده شده است. اما در نخل‌هایی که چه در گذشته و چه امروزه در مراسم محرم از آن استفاده می‌شود فضایی چند بُعدی و مانند درخت نخل دیده می‌شود. تصاویر نخل‌های امروزی و مقایسه‌ی آن با نخل موجود در اتاق بزرگ کاملاً این تفاوت را نشان می‌دهد. فرم مفهومی این نخلِ خاص ممکن است یادآور تابوت امام حسین باشد. درباره‌ی علل شکل‌گیری این فرم مشخص در دوره‌ی قاجار نیاز به پژوهش‌های بیشتر است.

۳. ماسک‌های آیینی

در این اتاق دو گروه ماسک وجود دارد. یک گروه ماسک‌های سر دیو و گروهی دیگر سرهای شهدا هستند. هر دو گروه با تکنیک پاپیه‌ماشه ساخته شده‌اند و از آن‌ها در مراسم تعزیه‌خوانی و شبیه‌خوانی استفاده می‌شده است. در سمت راست تالار در دو ویترین‌ چهار ماسک‌ سر دیو به نمایش گذاشته شده است (ت. ۲۰-۲۳). با توجه به تعداد اعدادی که در آرشیو آمده است، می‌توان حدس زد که پنج ماسک دیو در این اتاق بوده که یکی از آن‌ها امروزه مفقود است. تصویر پنجمین دیو در کاتالوگی مربوط به کاخ گلستان که در سال ۱۳۸۹ش./۲۰۱۰م. چاپ شده، آمده است (ت. ۲۴).

این اشیاء به احتمال زیاد در مراسم آیینی شبیه‌خوانی حضرت سلیمان که در تکیه‌ی دولت اجرا می‌شده، مورد استفاده بوده‌اند. ساموئل گرین ویلر بنجامین (Samuel Green Wheeler Benjamin) (و. ۱۲۹۳ش./۱۹۱۴م.) نخستین سفیر ایالات متحده امریکا در ایران، که در سال‌های ۱۲۶۰-۱۲۶۱ش./۱۸۸۲-۱۸۸۳م. سفیر امریکا در ایران بوده، مشاهدات خود را از تعزیه‌ی مرتبط با حضرت سلیمان در سفرنامه‌اش شرح می‌دهد.²⁰

در باور مسلمانان، حضرت سلیمان علاوه بر آگاهی از زبان موجودات غیرانسانی، قدرت پیشگویی نیز داشته و از اتفاقات دوازده قرن بعد از خود هم آگاه بوده است. از آنجایی که سلیمان از فاجعه و واقعه‌ی کربلا نیز مطلع بوده در صحنه‌های نخستینِ تعزیه، او را با تمام قدرت و شوکتش در حالی که بر روی تخت بزرگی نشسته نمایش می‌دادند. برای آنکه تسلط او را بر جن و انس و کلیه‌ی مخلوقات جهان نشان دهند، اطراف تخت او گروهی از غلامان، اشباحی به‌عنوان اجنه، چند شیر و ببر و سوسمار و خزندگان آماده به فرمان می‌ایستادند.²¹ این مراسم امروزه در ایران برگزار نمی‌شود.

ویترین سوم به سه ماکت از سرهای شهدای مرد اختصاص دارد (ت. ۲۵). دو عدد دارای ریش و یکی از آن‌ها گویی مرد بسیار جوانی است که ریش ندارد. ارتفاع این اشیاء حدود بیست سانتیمتر است. از حفره‌ی بالای سر یکی از این ماکت‌ها می‌توان چنین حدس زد که سرها را بر روی نیزه یا چیزی شبیه به آن، قرار می‌دادند و بالا می‌بردند که در مراسم عاشورا یادآور سرهای از تن جدا شده‌ی یاران امام حسین بوده است (ت. ۲۵، چپ). به گفته‌ی صغری میناخانی، امین اموال موزه‌ی مردم‌شناسی، تعداد بیشتری از این ماکت‌ها در مخزن موزه‌ی مردم‌شناسی نگهداری می‌شود.

۴. عَلَم یا علامت

عَلَمْ یا علامت، وسیله‌ای پرکاربرد در سوگواری‌های مذهبی محرم است که به حملِ آن پیشاپیشِ صفِ سوگواران در دسته‌های سینه‌زنی و زنجیرزنی علم‌گردانی می‌گویند.²² علم از جنس فولاد است و مهم‌ترين قسمت‌های تشکيل‌دهنده‌ی آن شامل تيغه‌ها و گويَک‌ها (تيغه‌ی اصلی بر روی گوی بزرگ و تيغه‌های کوچک بر روی گويک‌های کوچک‌تر نصب شده است)، اشیاء نمادین فلزی جانوری و گياهی، صندوقچه‌هایی که حيوانات و پرندگان روی آن سوار می‌شوند، تبر، زنگوله، تبرزین، کشکول، صندوقچه‌ی شش‌پر و غیره است. تصاوير مورد استفاده در علم‌های عاشورايی، شامل شمايل امام حسين، حضرت عباس و نقوش ترنج يا سرترنج، تاج، گل، دست بريده، پنجه، وغیره است.²³

در اتاق بزرگ کاخ ابیض پنج علم چندتیغه و یک‌تیغه به نمایش گذاشته شده است. استفاده از این علم‌های تک‌تیغه و یا با تیغه‌های چندتایی در مراسم عاشورا معمول است. هرچند امروزه به نظر می‌رسد هر حسینیه‌، یا هر صنفی در بازار یا قوم یا خانواده برای نشان دادن ارادت بیشتر خود به امام حسین‌ و شاید نشان دادن قدرت اقتصادی و شکوه خود علم‌هایی با تیغه‌های بسیار بیشتر نیز دارند (بنگرید به فهرست، شماره‌ی ۴۹ ). گاهی پهنای علم‌های امروزی به ۳ متر تا ۱۰متر هم می‌رسد و غالباً ۱۱ تیغه دارد که تیغه‌ی میانی بزرگ‌تر از بقیه می‌باشد.

در ادامه‌ی این بخش ویژگی منحصربه‌فرد هر علم که در حال حاضر در اتاق بزرگ کاخ ابیض در معرض نمایش است، شرح داده خواهد شد. این علم‌ ‌ها از لحاظ قدمت تاریخی و برخی به علت ویژگی‌های منحصربه‌فردشان، همچون علم شیراز، دارای اهمیت بسیاری هستند.

عَلَم اول، علم سه‌تیغه که منسوب به تکیه‌‌ی دولت است (ت. ۲۶). روی تیغه‌ی وسط عبارت «الله اکبر سنه ۱۱۱۶»، روی تیغه‌ی دیگر نوشته‌ی «یا اباعبدالله روحي لک الفداء ۱۳۳۱» حک شده است که بیانگر آن است که عَلَم متعلق به دوره‌ی صفوی و سال ۱۱۱۶ق./۱۷۰۴م. بوده و در دوره‌ی قاجار در سال ۱۳۳۱ق./۱۹۱۲م. بخش‌هایی به آن افزوده شده است (ت. ۲۷). در تصویر موجود در کاتالوگِ ۱۳۸۹ش./۲۰۱۰م. کاخ گلستان، بالای تیغه‌ی وسط شکسته شده است (ت. ۲۸). سر شکسته‌ی تیغه‌ی وسط در اتاق بزرگ اکنون با تکه‌ای تکمیل شده و پارچه‌های سبز برداشته شده‌اند.

تزیینات عَلَم شامل دو جام است که با توجه به این که در واقعه‌ی کربلا آب عنصر اصلی است می‌تواند نمادی از دوسکامی و جام آب باشد. دو عدد مشعل در دو طرف علم، و دو طرف تیغه‌ی وسط، چهار سر اژدها به سمت بیرون قرار دارد. بر دور صفحه‌ی مشبک وسط تیغه‌ی میانی کتیبه‌ی «یا رفیع الدرجات» دیده می‌شود و دور تا دور آن ده عدد آیینه‌ی کوچک گردان قرار دارد (ت. ۲۹).

عَلم دوم، علمِ سه تیغه است و احتمالاً متعلق به دوره‌ی قاجار باشد (۳۰-۳۱). بر روی تیغه‌ی وسط آن نام اللّه، محمد، علی، فاطمه، حسن، حسین مشبک شده است. در اطراف آن، چهارده کتیبه، که می‌تواند یادآور چهارده معصوم باشد، قرار دارد. هشت عدد از این کتیبه‌ها شامل ابیاتی از ترکیب‌بند محتشم کاشانی است و بقیه که در میان ابیات قرار دارند عبارت «یا ابا عبدالله» بر روی آن‌ها قلم‌زنی شده است.

متن ابیات چنین است:

باز این چه شورش است که در خلق عالم است/ باز این چه نوحه و چه عزا و چه ماتم است
باز این چه رستخیز عظیم است کز زمین / بی‌ نفخ صور خاسته تا عرش اعظم است
این صبح تیره باز دمید از کجا کزو / کار جهان و خلق جهان جمله در هم است
در بارگاه قدس که جای ملال نیست / سرهای قدسیان همه بر زانوی غم است

ابیات بالا تصویری از فردای روز عاشورا است، زمانی که لشکر حسین به شهادت رسیده‌اند و صبحی تیره دمیده است. محتشم در این ابیات فضای اندوه و حزنی را به تصویر می‌کشد که گویی تمام عالمیان در این غم به عزا نشسته‌اند.

عَلَم سوم، یک تیغه دارد و احتمالاً متعلق به دوره‌ی قاجار است. یک پنجه در وسط آن است و در پایین آن یک تبر قرار دارد. در اطراف، دو مکعب مشبک و روی آن‌ها شیرها و ماه و ستاره و در مجاورشان دو دوسکامی و در جلو یک کبوتر است (ت. ۳۲-۳۲). وجود نمادهایی‌ چون خورشید و ماه، تبر و پنجه در این علم قابل توجه است. معمولاً به‌ندرت از این نشانه‌ها در علم‌ها استفاده می‌شود. در جستجوهایی که انجام داده‌ام معانی خاصی برای این نشانه‌ها نیافتم. شاید کنار هم قرار گرفتن خورشید و ماه یادآور روز قیامت است که شب و روز در آن یکی می‌شود. پنجه نیز معانی مختلفی در باور مسلمانان دارد که در لینک بالا به آن‌ها اشاره شده است.

عَلَم چهارم، معروف به علم شیراز است به این دلیل که احتمالاً از شیراز وارد این موزه شده است (۳۴-۳۵). در بالای آن کشتی‌ای دیده می‌شود که طبق گفته‌ی صغری میناخانی گویا نمادی از کشتی نوح است.²⁴ پایین آن با مهره‌های مختلف شیشه و منگوله تزیین و دوک و نعل و غیره از آن آویزان شده است. ظاهراً این علم متعلق به مجموع اصناف بوده و هر صنفی ابزار مورد استفاده در شغل خود را بدان می‌آویخته است. به طور مثال آهنگران نعل و نساجان دوک بر آن اضافه می‌کردند. نمونه‌ای از این نوع علم در منابع یا مکان‌های دیگر گزارش نشده است، هرچند امروزه اصناف گوناگون علم‌هایی ویژه‌ی خود دارند که همگی کم‌وبیش شکلی مشابه دارند.

علم شیراز در میان این مجموعه جایگاه ویژه‌ای دارد. این شیء حاصل مشارکت و همدلی گروهی از بازاریان است که هر یک تلاش کرده‌اند با افزودن نشانه‌ای بر آن، تعلق خاطر خود را به واقعه‌ی کربلا و امام سوم شیعیان نشان دهند. این پیوند میان باورهای مذهبی مردم و فضای بازار، در بستر اجتماعی و فرهنگی ایران معاصر اهمیتی قابل توجه دارد.

عَلَم پنجم، عَلَمی بدون ‌تاریخ با تیغه‌ای بلند است (ت. ۳۶). بر تیغه‌ی آن عبارت «شه نجف بر کعبه اشرف است» مشبک شده است. تزیینات این علم سرهای اژدهاست. بر اطراف تیغه‌ی این علم بازدیدکنندگان تکه پارچه‌هایی رنگی به نیت نذر و دعا گره زده‌اند (ت. ۳۷).

۵. تابلوهای رنگ روغن با مضامین عاشورایی

پرده‌خوانی، نوعی نمایشِ مذهبی ایرانی است. در این نمایش کسی با عنوان پرده‌خوان از روی تصویرهایِ منقوش بر پرده، مصائب اولیای دین، به‌ویژه اولیای مذهب شیعه، را با کلامی آهنگین روایت می‌کند. ابزار اصلی پرده‎خوان پرده‌ای از جنس کرباس یا متقال است. به این پرده‌های رنگ و روغنی بزرگ که برای تماشای عموم ترسیم شده‎اند، نقاشی قهوه‌خانه‌ای (بنگرید به فهرست، شماره‌ی ۴۵)، خیالی‌سازی و پرده‌های درویشی هم گفته‌اند. رنگ‌آمیزی‌ها و نحوه‌ی نقاشی‎ و برداشت نقاشان مؤمن و معتقد این پرده‌ها به نحوی است که گویا نفرتی سخت از معاندان و اشقیا، و محبت و الفتی صمیمانه و بی‎ریا به خاندان پیامبر دارند. قیافه‌ی اشقیا زشت، ناهنجار و کریه است. سرشان نتراشیده، پیشانیشان کوتاه، خنده‌هایشان تلخ و بی‎رمق، ریششان تراشیده، سبیلشان آویزان و از بناگوش در‌رفته و نگاهشان بی‌شرم است. این پرده‌ها به ‌شکل لوله شده از مکانی به مکانی دیگر به دست پرده‌خوان حمل می‌شدند و پرده‌خوان در مراسمی به اسم پرده‌خوانی روایت این پرده‌ها را با ذکر جزییات کم‌و‌بیش برای مخاطبان نقل می‌کرد (ت. ۳۸).

اما امروزه این آثار در قالب تابلویی بر روی بوم (همچون نقاشی‌های اروپایی) در چارچوب قرار گرفته‌اند و این شکل از ارائه فهم مخاطب از کارکرد این پرده‌ها را دشوار می‌کند؛ گویی این آثار تابلوهای نقاشی رنگ و روغنی بوده باشند که در جایی نصب می‌شدند (بنگرید به فهرست، شماره‌ی ۴۵).

در اتاق بزرگ کاخ ابیض چهار پرده به نمایش درآمده است. دو عدد از آن‌ها تابلوهایی افقی و تقریباً مستطیل‌شکل و دو عدد دیگر حالتی نیم‌دایره دارند. همه‌ی این آثار صحنه‌هایی از نبرد کربلا را به تصویر کشیده‌اند. در دو پرده‌ی افقی موجود در تالار، تصویر حضرت ابوالفضل سوار بر اسب سفید و شمشیر بدست در حال نبرد در وسط نقاشی شده و در اطراف صحنه‌های مختلف از شروع واقعه‌ی کربلا و وقایع پس از آن، همچون گریستن حضرت زینب در حضور یزید بر سر بریده‌ی برادرش امام حسین، به تصویر کشیده شده است. تصاویری از آنچه در بهشت نصیب پیروان امام حسین می‌شود و در جهنم بر سر سپاهیان یزید بن معاویه می٬‌آید نیز دیده می‌شود. رقم روی پردۀ بزرگتر: «عمل کمترین مهدی [...ـعلی۱۲۲۱]» است (ت. ۳۹-۴۰). رقم روی پردۀ کوچکتر امضاء هنرمند را دارد: «محمدصادق» (ت. ۴۱).

پرده‌ی نیم‌دایره‌ایِ اول، نقاشی مجلس یزید است که محمد درودی آن را با تکنیک رنگ و روغن کشیده است (ت. ۴۲). یزید بر روی تخت نشسته و شیشه‌های شراب جلوی روی او قرار دارد. درباریان در اطرافش ایستاده‌اند و اسیران کربلا که با طناب بسته شده‌اند در سمت راست. سفیران فرنگی در قسمت بالا مشهودند. در اطراف پرده اشعاری از محتشم کاشانی در مورد عاشورا نوشته شده است و در قسمت وسط پایین تابلو امضای نقاش دیده می‌شود: «.....عمل محمد درودی ۱۳۲۲» (ت. ۴۳).

متن ابیاتی که در اطراف پرده نوشته شده است:

پایین:

گویا طلوع می‌کند از مغرب آفتاب / کاشوب در تمامی ذرات عالم است
جن و ملک بر آدمیان نوحه می‌کنند / گویا عزای اشرف اولاد آدم است
[امضا و تاریخ؛ بنگرید به ت. ۴۳]
در بارگاه قدس که جای ملال نیست / سرهای قدسیان همه بر زانوی غم است
خورشید آسمان و زمین نور مشرقین / پرورده کنار رسول خدا حسین

هلال از سمت راست به چپ:

ای چرخ غافلی که چه بیداد کرده‌ای / وز کین چه‌ها در این ستم‌آباد کرده‌ای
کام یزید داده‌ای از کشتن حسین / بنگر که را، به قتل که، دلشاد کرده‌ای
بهر خسی که بار درخت شقاوت است / در باغ دین، چه با گل و شمشاد کرده‌ای
با دشمنان دین نتوان کرد آنچه تو / با مصطفی و حیدر و اولاد کرده‌ای
بر طعنت این بس است که با عترت رسول / بیداد کرده خصم و تو امداد کرده‌ای
ای زاده زیاد، نکرده است هیچگه / نمرود این عمل که تو شداد کرده‌ای
ترسم تو را دمی به محشر برآورند / از آتش تو دود به محشر در آورند

ابیات مندرج در پایین تصویری از روز بعد از کشته شدن امام حسین‌ است؛ روزی که خورشید از مغرب طلوع می‌کند و تمام عالم در حال عزاداری است. حتی در بارگاه خداوند که هیچ‌گونه رنجی تجربه نمی‌شود، در این روز همه‌ی فرشتگان و بهشتیان غمگین‌اند. در قسمت هلالی پرده‌، شاعر به خداوند شکایت می‌برد که چرا آنچه را یزید خواسته به او داده‌اند و اکنون یزید شاد است. و آنچه یزید با لشکریان حسین کرده را هیچ کسی حتی در حق دشمنان خود نمی‌کند و این نتیجه‌ی امداد خداوند در نبرد کربلا به لشکریان یزید است. از آنجا که در این ابیات از شادی و پیروزی یزید بن معاویه سخن گفته شده طبیعی است که این اشعار متناسب با تصویر بارگاه یزید باشد که در آن دشمنان حسین‌ مشغول عیش و نوش و بزم هستند.

از جنبه‌های قابل‌توجه این پرده، نمایش سفرای فرنگی در دربار یزید است، تصویری که می‌توان آن را نمودی از بازنمایی «دیگری» یا «غیرخودی» در بستر این روایت تاریخی دانست. این مفهوم با شخصیت یزید، به‌عنوان دشمن و دیگریِ واقعه‌ی عاشورا، هم‌خوانی دارد. این بازنمایی را می‌توان در پیوند با جایگاه نمادین سفرای فرنگی در زمینه آیین‌های مذهبی نیز تحلیل کرد؛ به‌ویژه با توجه به گزارش‌های سفرنامه‌نویسان دوره قاجار که بر ممنوعیت ورود سفرای خارجی به تکیه‌ی دولت تأکید داشتند؛ مگر در مواردی خاص که با میانجی‌گری افراد صاحب‌نفوذ اجازه‌ی ورود برای آنان صادر می‌شد.²⁵ این هم‌زمانی میان بازنمایی فرنگیان در پرده و ممنوعیت حضور واقعی آنان در فضای آیینی، می‌تواند حامل معانی نمادین و سیاسی خاصی باشد.²⁶

پرده‌ی دوم نیم‌دایره، نقاشی خیمه‌گاه عاشورا است (ت. ۴۴). در اینجا تصویر امام حسین در وسط و بدن تیرخورده‌ی قاسم، پسر امام حسن، در آغوش امام حسین‌ دیده می‌شود. سپاهیان در اطراف امام حسین‌ و خیمه‌گاه و زنان چادر بر سر و چهار فرشته بالای ابرها صحنه را کامل کرده‌اند. در کادر اطراف پرده اشعاری در مورد واقعه‌ی عاشورا نوشته شده که باز بخشی از دیوان محتشم کاشانی است. در قسمت پایین سمت راست و چپ درون کادری سفید رنگ رقم هنرمند چنین آمده است: «.... عمل آقا محمد صادق» (ت. ۴۵). از آن‌جا که هنرمند در امضای خود تنها به ذکر نام کوچک بسنده کرده، دسترسی به اطلاعات بیشتر درباره‌ی او عملاً ناممکن شده است.

متن ابیاتی که در اطراف پرده نوشته شده است:

پایین:

پس ضربتی کزان جگر مصطفی زدند / بر حلق شه خلف مرتضی زدند
از تیشه ستیزه در آن دشت کوفیان / بس نخل‌ها ز گلشن آل عبا زدند
اهل حرم دریده گریبان، گشوده مو / فریاد بر در حرم کبریا زدند
روح الامین نهاده به زانو سر حجاب / تاریک شد ز دیدن آن، چشم آفتاب

هلالی از سمت راست به چپ:

چون خون ز حلق تشنه‌ی او بر زمین رسید / جوش از زمین به ذروه‌ی عرش برین رسید
نزدیک شد که خانه‌ی ایمان شود خراب / از بس شکست‌ها که به ارکان دین رسید
بلند نخل²⁷ او چو خسان بر زمین زدند / طوفان به آسمان ز غبار زمین رسید
باد، آن غبار چون به مزار نبی رساند / گرد از مدینه بر فلک هفتمین رسید
یکباره جامه در خُم گردون به نیل زد / چون این خبر به عیسیِ گردون‌نشین رسید
پر شد فلک ز غلغله چون نوبت خروش / از انبیا به حضرت روح‌الامین رسید
کرد این خیالْ وهمِ غلط‌کار، کان غبار / تا دامن جلالِ جهان‌آفرین رسید

محتشم کاشانی در این ابیات فضای بعد از به شهادت رسیدن قاسم، فردی از خاندان نبوت و یاران باوفای حسین،‌ در نبرد کربلا را به تصویر می‌کشد. لحظاتی که بدن قاسم، که به نخل بلندی تشبیه شده، به زمین افتاده و خونِ گلوی تشنه‌ی او بر زمین می‌چکد. لحظاتی که طوفان می‌وزد و جبرئیل از دیدن صورت خورشید‌ مانند قاسم چشمانش تار می‌شود. در نقاشی همزمانیِ لحظه‌ای که دشمنان قصد بریدن سر قاسم دارند و او به آغوش حسین‌، فردی که در میانه‌ی تصویر صورتش با پارچه‌ای سفید پوشانده شده است، پناه برده و لحظه‌ی بعد از شهادت رسیدن قاسم را که فرشتگان به زمین آمده‌اند می‌بینیم.