از ورامین تا هونولولو:
جابجایی، کالایی‌ شدن و زیبایی‌شناختی شدن محراب زرین‌فام امامزاده یحیی، ۱۲۴۱-۱۴۰۳ش.

کیلان اورتون و حسین نخعی

ترجمه‌ی تیم مترجمان نمایشگاه آنلاین امامزاده یحیی

گاه‌شمار مصور

English

• ۱۲۴۱ش./۱۲۷۹ق.: ورامین شاهزاده علیقلی‌ میرزا اعتضادالسلطنه به همراه سایر اعضای دربار قاجار در دیدار خود از شهر ورامین به زیارت بقعه‌ی امامزاده یحیی می‌رود و یادداشت‌هایی درباره‌ی مقبره، از جمله محراب آن، ثبت می‌کند.
• ۱۲۵۲ش.: وین کشور پارس (ایران کنونی) به صورت رسمی در اولین نمایشگاه بین‌المللی خود شرکت می‌کند. نمونه‌هایی از منابع طبیعی، هنرها و صنایع ایرانی، از جمله کاشی‌‌های زرین‌فام، به نمایش درمی‌آید.
• فروردین ۱۲۵۴ش.: وین موزه‌ی شاهنشاهی-سلطنتی هنر و صنعت اتریش یک تکه کاشی شکسته از حاشیه‌ی داخلی محراب امامزاده یحیی را می‌خرد. محراب آن‌موقع هنوز جابجا نشده بود.
• ۱۲۵۵-۱۲۵۴ش.: تهران و لندن سرگرد رابرت مرداک اسمیت، مسئول خرید موزه‌ی کنزینگتن جنوبی در لندن، هزاران اثر هنری از جمله کاشی‌هایی «از ورامین» (“from Verameen”) را از ژول ریشار، مجموعه‌دار ساکن تهران، می‌خرد.
• آذر ۱۲۵۵ش./۱۲۹۳ق.: ورامین محمدحسن‌ خان اعتمادالسلطنه از بقعه‌ی امامزاده یحیی بازدید می‌کند، بسیاری از کتبیه‌های محراب را می‌خواند و گزارشی از این بقعه در روزنامه‌ی ایران منتشر می‌کند.
• بهمن ۱۲۵۵ش./۱۲۹۴ق.: تهران اعتضادالسلطنه با تکیه بر منابع انساب و کتیبه‌هایی که بر درِ قرن شانزدهمیِ مقبره مندرج بود شرح‌حالی از یحیی‌ بن علی تنظیم می‌کند.
• ۱۲۵۹-۱۲۵۷ش.: سِور دیپلمات فرانسوی، اِمیل برنه، مجموعه‌ای از کاشی‌های شمسه و چلیپا «از فضای داخلی مسجد ورامین» (“from the interior of the mosque at Véramine”) را به موزه‌ی ملی سرامیک در سِور می‌فرستد.
• ۱۲۶۰ش.: ورامین سیاح فرانسوی ژن دیولافوا از شهر ورامین بازدید می‌کند و چهار عکس مهم از امامزاده یحیی ثبت می‌کند؛ از جمله تنها تصویری که از محراب زرین‌فام آن در محل خود بقعه در دست است.
• ۱۲۶۱ش.: پاریس ژن دیولافوا در مقاله‌ی خود در نشریه‌ی دور دنیا تصویری از نمای کلی امامزاده یحیی منتشر می‌کند، کاشی‌کاری‌ زرین‌فام آن را می‌ستاید و به سرقت و فروخته شدن برخی از کاشی‌های آن در تهران اشاره می‌کند.
• ۱۲۶۴-۱۲۶۳ش.: لندن کاشی‌های شمسه و چلیپای امامزاده یحیی در اولین نمایشگاه بزرگ هنر ایرانی در بریتانیا به مدیریت باشگاه هنرهای زیبای برلینگتن (از باشگاه‌های خصوصی آقایان) به نمایش در می‌آید.
• ۱۲۶۶-۱۲۶۵ش.: پاریس ژن دیولافوا سفرنامه‌ی مصور و مبسوط خود را با عنوان پارس، کلده و شوشمنتشر می‌کند که شامل بخشی مربوط به ورامین و امامزاده یحیی است، اما عکس مهم او از محراب امامزاده را در خود ندارد.
• ۱۲۶۸-۱۲۵۸ش.: تهران آنتوان سِوروگین، یا یکی از اعضای استودیوی او، از بوفه‌ای مملو از ظروف و کاشی‌های زرین‌فام، از جمله کاشی‌هایی از مقبره‌ی امامزاده یحیی، در خانه‌ی ژول ریشار در تهران عکاسی می‌کند.
• فروردین ۱۲۶۸ش.: وین تکه کاشی شکسته‌‌‌ی حاشیه‌ی داخلی محراب امامزاده یحیی به همراه شش کاشی زرین‌فام متعلق به ازاره‌ی مقبره به‌طور رسمی وارد موزه‌ی شاهنشاهی-سلطنتی هنر و صنعت اتریش می‌شود.
• اردیبهشت-آبان ۱۲۶۸ش.: پاریس ژول ریشار در نمایشگاه بین‌المللی ۱۸۸۹ شرکت می‌کند و کاشی‌های زرین‌فام متعددی را به نمایش می‌گذارد. ناصرالدین‌ شاه نیز در این رویداد حضور می‌یابد و از عواید حاصل از معاملات دلالانی همچون ریشار سخن می‌گوید.
• ۱۲۷۳-۱۲۷۲ش.: لندن کاشی‌های شمسه و چلیپایی که متعلق به «مسجد و صومعه در ورامین» (“mosque and monastery at Veramin”) توصیف شده‌اند در یک رساله‌ی نفیس مربوط به کلکسیون سرامیک‌های ایرانیِ فردریک دوکِین گادمن، مجموعه‌دار بریتانیایی، تصویر می‌شوند.
• ۱۲۷۶ش.: ورامین فریدریش زاره، مورخِِ هنر آلمانی، از ورامین و امامزاده یحیی بازدید می‌کند. به او اجازه‌ی ورود به بقعه داده نمی‌شود اما عکسی از نمای کلی محوطه ثبت می‌کند.
• ۱۲۷۸-۱۲۷۷ش.: برلین فریدریش زاره مجموعه‌ی خود را که شامل کاشی‌های شمسه و چلیپای بقعه‌ی امامزاده یحیی است، در موزه‌ی هنرهای کاربردی به نمایش می‌گذارد.
• ۱۲۷۹ش./۱۳۱۸ق.: پاریس همزمان با نمایشگاه بین‌المللی ۱۹۰۰، محراب امامزاده یحیی به همراه سایر مایملک مقام بلندپایه‌ی ایرانی میرزا حسن خان آشتیانی مستوفی‌الممالک به پاریس منتقل می‌شود.
• ۱۲۷۹ش./۱۳۱۸ق.: پاریس مظفرالدین شاه از نمایشگاه بین‌المللی پاریس دیدن می‌کند و با امضای قراردادی حق انحصاری و مادام‌العمر کاوش‌های باستان‌شناختی در ایران را به فرانسه واگذار می‌کند. گویا محراب امامزاده یحیی در این نمایشگاه به نمایش گذاشته نمی‌شود.
• ۱۲۷۹ش./۱۳۱۸ق.: پاریس مستوفی الممالک و مقامات ایرانی به مناسبت نمایشگاه از پاریس دیدن می‌کنند و کاشی‌ها و اقلام ارزشمندی را که از ایران آورده‌اند به فروش می‌رسانند. شایعاتی درباره‌ی برخی از کاشی‌ها، احتمالا آن‌هایی که متعلق به محراب امامزاده یحیی بودند، شکل می‌گیرد.
• ۱۲۸۰-۱۲۷۹ش.: پاریس یک تک کاشی از حاشیه‌ی بیرونی محراب امامزاده یحیی به مجموعه‌ی بانکدار فرانسوی، اُکتاو اُمبرگِ پدر، راه یافته و تصویرش منتشر می‌شود. در همین حال، خودِ محراب در بوتیکی در پاریس به نمایش درمی‌آید.
• اردیبهشت ۱۲۸۰ش.: پاریس و سن پترزبورگ دلال پاریسی، کلوتیلد دوفوتی، تکه کاشی دیگری از حاشیه‌ی بیرونی محراب امامزاده یحیی را به هنرستان مرکزی طراحیِ فنی استیگلیتز در سن پترزبورگ می‌فروشد.
• ۱۲۸۰-۱۲۷۹ش.: لندن تصویر کاشی‌های شمسه و چلیپای امامزاده یحیی در کاتالوگ بزرگی از عکس‌های کلکسیون سرامیک و شیشه‌ی مجموعه‌دار بریتانیایی، فردریک دوکِین گادمن، منتشر می‌شود.
• ۱۲۸۰-۱۲۷۹ش.: برلین فریدریش زاره عکس‌هایی از مسجد جامع ایلخانی ورامین را در مجلد تصاویر کتاب خود معماری ابنیه‌ی ایرانی منتشر می‌کند. تصویری از بقعه‌ی امامزاده یحیی در این مجلد به چشم نمی‌خورد.
• ۱۲۸۲ش.: پاریس دو تک کاشی متعلق به محراب امامزاده یحیی در «نمایشگاه هنر اسلامی» (“Exposition des Arts Musulmans”) به نمایش درمی‌آید. هر دو در کلکسیون بانکدار فرانسوی اُکتاو اُمبرگ پدر هستند.
• دی ۱۲۸۴ش.: ورامین کاوشگر سوئدی سوِن هِدین نقشه‌ای از روستای کهنه‌گل (“Kuhne gil”) منتشر می‌کند، و آنجا را محل «امامزاده یحیی؛ یک مسجد-مقبره» (“Imamsadeh-Yahiya, a mosque-mausoleum”) می‌خواند.
• اسفند ۱۲۸۴ش.: پاریس حقی‌ بِیگ، مجموعه‌دار، دلال، و نویسنده‌ی عثمانی، طی شش روز بیش از هفتصد شیء، به ویژه کاشی‌های زرین‌فام «کلکسیون پروفسور ریشار، نمایشگاه ۱۸۸۹» را در هتل دروو به فروش می‌گذارد.
• ۱۲۸۶-۱۲۸۵ش.: ایران یکی از مجتهدین برجسته‌ی انقلاب مشروطه (۱۲۸۴-۱۲۸۸ش.) ظاهراً به مستوفی‌الممالک، نخست‌وزیر وقت، مجوز «خلاصی از» محراب امامزاده یحیی را می‌دهد.
• ۱۲۸۶-۱۲۸۵ش.: پاریس تصویر کاشی حاشیه‌ی بیرونی محراب امامزاده یحیی در کلکسیون اُکتاو اُمبرگ پدر در کتابچه راهنمای فرانسوی بزرگی درباره‌ی هنر اسلامی منتشر می‌شود. این سومین مورد شناخته‌شده از انتشار تصویر این کاشی است.
• ۱۲۹۱-۱۲۸۸ش.: برلین و مونیخ فریدریش زاره اولین عکس محراب امامزاده یحیی خارج از مکان اصلی خود را در مجلد متنی کتابش معماری ابنیه‌ی ایران منتشر می‌کند. این عکس احتمالاً حوالی سال ۱۹۰۰ در پاریس گرفته شده است.
• ۱۲۹۰-۱۲۸۹ش.: پاریس نویسنده‌ی فرانسوی، آنری-رنه دالمانی، در بخشی از سفرنامه‌ی خود که به محراب امامزاده یحیی اختصاص یافته توضیح می‌دهد که چطور این محراب یک دهه قبل به پاریس منتقل شده و قبله‌ی «زیارت آماتورهای هنر شرقی» (“pilgrimage” by “amateurs of Oriental art”) شده است.
• فروردین-مرداد ۱۲۹۰ش.: پاریس و لندن دلال ارمنی، هاگوپ کِوورکیان، سه نمایشگاه در لندن و پاریس برگزار می‌کند. در این نمایشگاه‌ها قطعات سرامیک حاصل از حفاری‌های تجاری او در مرکز ایران و همچنین کاشی‌های متعلق به اماکن مقدس به فروش می‌رسد.
• دی-بهمن ۱۲۹۰ش.: نیویورک به دنبال نمایشگاه‌های پاریس و لندن، کِوورکیان «نمایشگاه هنر محمدی» را در میدتاون منهتن برگزار می‌کند. تمرکز این نمایشگاه بر اقلامی است که طی حفاری‌های تجاری او «در نواحی مرکزی ایران یافت شده‌اند».
• ۱۲۹۲-۱۲۹۱ش.: تهران و پاریس کِوورکیان برای رایزنی با مستوفی‌الممالک درباره‌ی خرید محراب امامزاده یحیی به تهران سفر می‌کند. «روابط عالی» او با ابوالقاسم خان ناصرالملک-نایب‌السلطنه‌ی شاه جوان- به کمکش می‌آید و او محراب را تا مرداد-شهریور ۱۲۹۲ش. به دست می‌آورد.
• اردیبهشت-خرداد ۱۲۹۲ش.: لندن محراب زرین‌فام مسجد میدان کاشان که اکنون در مجموعه‌ی جان ریچارد پریس، از کارکنان شرکت تلگراف هندو-اروپایی در ایران، است برای فروش به گالری‌های وینسنت رابینسون در لندن عرضه می‌شود.
• مرداد-بهمن ۱۲۹۲ش.: دیترویت هاگوپ کِوورکیان محراب امامزاده یحیی را به قیمت ۱۶۰۰۰ پوند (۷۷۷۹۲ دلار) به چارلز لنگ فریِر، صنعتگر آمریکایی ساکن دیترویت، پیشنهاد می‌کند. مذاکرات مفصّل آنها هشت ماه به طول می‌انجامد اما فریِر محراب را نمی‌خرد.
• آبان-دی ۱۲۹۲ش.: پاریس و سن پترزبورگ دلال فرانسوی کلوتیلد دوفوتی بیش از ۹۵۰ کاشی زرین‌فام را به هنرستان مرکزی طراحی فنی استیگلیتز در سن‌پترزبورگ می‌فروشد. این معامله شامل تعداد زیادی کاشی از امامزاده یحیی و همچنین لوح مزاری است که تصور می‌شود بر مزار یحیی بن علی قرار داشته است.
• اسفند ۱۲۹۲-اردیبهشت ۱۲۹۳ش.: نیویورک طی نمایشگاه مجموعه‌ی هاگوپ کِوورکیان در ماه‌های مارس-آوریل، برای اولین بار محراب امامزاده یحیی در خاک امریکا به نمایش در می‌آید. ارزش این محراب در مطبوعات نزدیک به ۲۰۰۰۰۰ دلار برآورد می‌شود.
• اردیبهشت ۱۲۹۳ش.: فیلادلفیا کِوورکیان محراب امامزاده یحیی را برای فروش به جرج بایرون گوردن، مدیر موزه‌ی دانشگاه پنسیلوانیا، عرضه می‌کند. این دو به مدت سیزده سال بر سر نمایش و مالکیت محراب مذاکره می‌کنند.
• ۱۲۹۷-۱۲۹۳ش.: جنگ جهانی اول کِوورکیان محراب را به لندن نزد شریک خود فروشگاه دِبِنهامز لیمیتد که خرده‌فروشی بزرگ است بازمی‌گرداند. جنگ جهانی اول آغاز شده و محراب اکنون در منطقه‌ی جنگی قرار دارد.
• ۱۲۹۵-۱۲۹۴ش.: فیلادلفیا در طول جنگ، هاگوپ کِوورکیان و جرج بایرون گوردن در خصوص وام‌ها و خریدهای مختلف مکاتبه می‌کنند. کِوورکیان موزه‌ی پِن را مکان مناسبی برای استقرار دائمی محراب می‌داند.
• دی ۱۲۹۶-فروردین ۱۲۹۷ش.: نیویورک و فیلادلفیا مقدمات «نمایشگاه هنر محمدی» در موزه‌ی پِن فراهم می‌شود و کِوورکیان با تودیع محراب موافقت می‌کند. نامه‌های زیادی در خصوص نقل و انتقال، نصب و پوشش بیمه‌ی محراب (به ارزش ۱۲۵۰۰۰ دلار) ردوبدل می‌شود.
• ۱۲۹۷ش.: فیلادلفیا محراب به مدت بیش از سه ماه در «نمایشگاه هنر محمدی» موزه‌ی پِن به نمایش در می‌آید. جای خالی کاشی‌های مفقودِ حاشیه‌ی راست در پایین با کتیبه‌ای گچی پر شده‌ که تکرار متن کتیبه‌ی روی یکی از کاشی‌های موجود است.
• ۱۲۹۸ش.: لندن، نیویورک، فیلادلفیا شریک کِوورکیان در لندن (فروشگاه دِبِنهامز) از او می‌خواهد محراب را به شعبه‌ی نیویورک این فروشگاه بازگرداند. به‌منظور نگه‌داشتن محراب برای مدت طولانی‌تر در موزه‌ی پن، کورکیان درخواست می‌کند که موزه ۸۰۰۰ دلار از اشیای امانیِ او را خریداری کند.
• ۱۳۰۱ش.: تهران انجمن آثار ملی «برای نگهداری و تعمیر ابنیه‌ی تاریخی و پاس حرمت یادگارها و مفاخر فرهنگی و هنری قدیم ایران» تأسیس می‌شود. مستوفی‌الممالک که در سال‌های ۱۲۹۱-۱۲۹۲ش. محراب را به کِوورکیان فروخته، عضو هیئت مؤسسان این انجمن است.
• ۱۳۰۲-۱۳۰۱ش.: ورامین باستان‌شناس آلمانی، ارنست هِرتسفِلد، در بازدید خود از امامزاده یحیی از متن گچ‌بری مقبره رونویسی کرده و نام بقعه را «امامزاده یحیی» (“Imāmzâdeh Yahyā”) و مکان آن را «کهنه‌گل» (“Kuhnagil”) ثبت می‌کند.
• ۱۳۰۴ش.: پتروگراد (سن پترزبورگ) محموله‌ی بزرگی از کاشی‌های امامزاده یحیی که در سال ۱۲۹۲ش. به مالکیت موزه‌ی استیگلیتز درآمده بود به «دپارتمان شرق‌شناسی» (“Oriental Department”) در موزه‌ی ایالتی آرمیتاژ منتقل می‌شود.
• تیر ۱۳۰۴ش.: فیلادلفیا پیش از نصب مجدد محراب در موزه‌ی پِن، هاگوپ کِوورکیان و جرج بایرون گوردن سلسله نامه‌هایی درباره‌ی تمیزکاری و قسمت‌های مرمت‌شده‌ی آن ردوبدل می‌کنند.
• فروردین-اردیبهشت ۱۳۰۵ش.: نیویورک کِوورکیان مجموعه‌ی هنرهای ایرانیِ خود را در گالری‌های اندرسون به نمایش می‌گذارد و دعوتنامه‌هایی برای بازدید به جرج بایرون گوردن (در موزه‌ی پِن) و سایر مدیران موزه‌ها می‌فرستد تا در صف اول خریداران قرار گیرند.
• ۱۳۰۵ش.: فیلادلفیا محراب برای بار دوم در موزه‌ی پن و این بار در گالری کوچکی در بال تازه تأسیس شده‌ی هنر مصر اکلی بریتون کاکس جونیور به نمایش در می‌آید. کتیبه‌ی گچی سال ۱۲۹۷ش. هم‌چنان در پایین حاشیه‌ی راست دیده می شود.
• ۱۳۰۵ش.: فیلادلفیا جرج بایرون گوردون، مدیر موزه‌ی پن، به دور از انتظار در می‌گذرد. او بیش از یک دهه نقشی کلیدی در حفظ محراب در موزه‌ی پن ایفا کرده بود و به طور مستمر در حال مذاکره با کوورکیان بود.
• ۱۳۰۷-۱۳۰۵ش.: برلین فریدریش زاره کاشی‌های زرین‌فامی را برای موزه‌ی کایزر فریدریش خریداری می‌کند. در میان آنها محراب مسجد میدان کاشان (که اولین بار در سال ۱۲۹۲ش. برای فروش عرضه شده بود) دیده می‌شود.
• ۱۳۰۷ش.: فیلادلفیا هیئت مدیران موزه‌ی پِن تقاضای ۱۲۵۰۰۰ دلاریِ کِوررکیان برای فروش محراب امامزاده یحیی را رد می‌‌کنند. آنها ۳۰۰۰۰ دلار به او پیشنهاد می‌دهند، با این استدلال که محراب مسجد میدان به قیمت حدوداً ۲۷۰۰۰ دلار به موزه‌ی کایزر فریدریش در برلین فروخته شده است.
• آبان-دی ۱۳۰۹ش.: فیلادلفیا محراب امامزاده یحیی برای گنجانده شدن در نمایشگاه بین‌المللی هنر ایرانی در لندن که در شرف برگزاری بود انتخاب می‌شود. پیش از نمایشگاه، کِوورکیان و دیگران در خصوص این‌که چه رویکردی درمورد کاشی‌های مفقود شده‌ در حاشیه‌ی بیرونی محراب داشته باشند بحث می‌کنند.
• دی-اسفند ۱۳۰۹ش.: لندن محراب به مدت دو ماه در نمایشگاه بین‌المللی هنر ایرانی به نمایش در می‌آید. آن را روی سکویی قرار می‌دهند و جای خالی کاشی‌های پایینِ حاشیه‌ی سمت راست آن را با کاشی‌هایی از یک محراب زرین‌فام دیگر می‌پوشانند.
• ۱۳۱۰ش.: فیلادلفیا محراب از لندن به نیویورک منتقل می‌شود و طی فرآیند جابجایی اندکی آسیب می‌بیند. موزه‌ی پِن هزینه‌ی تعمیرات لازم را تقبل می‌کند و این «اثر مهم» به زودی برای بار سوم در موزه نصب می‌شود.
• ۱۳۱۱ش.: فیلادلفیا دو تک کاشی که دهه‌ها پیش از محراب جدا شده و در اختیار مجموعه‌دار فرانسوی، اُکتاو اُمبرگ، بوده به مالکیت کِوورکیان در می‌آید و بر محراب در فیلادلفیا نصب می‌شود. این امر مداخله‌ای مثبت و پیوندی دوباره است.
• ۱۳۱۲ش.: ورامین امامزاده یحیی در فهرست آثار ملی ایران ثبت می‌شود، اما سازه‌ی تخریب‌شده‌ای که زمانی در مجاورت آن قرار داشته به اشتباه مقبره‌ی یحیی بن علی خوانده می‌شود. در سند این اثر هیچ اشاره‌ای به کاشی‌های مسروقه‌ی گنبدخانه نمی‌شود.
• ۱۳۱۴-۱۳۱۳ش.: برلین فریدریش زاره برای بار سوم محراب امامزاده یحیی را بازنشر می‌کند و این‌بار از عکس گرفته شده در فیلادلفیا در سال ۱۲۹۷ش. استفاده می‌کند. این نخستین باری است که تصویر محراب در کنار لوح مزاری با نام «امام یحیی»، که به اشتباه به‌عنوان محراب معرفی شده، قرار می‌گیرد.
• ۱۳۱۵-۱۳۱۳ش.: لنینگراد (سن‌پترزبورگ) سومین کنگره‌ی بین‌المللی هنر و باستان‌شناسی ایران با نمایش عظیم بیش از ۲۵۰۰۰ شیء در موزه‌ی آرمیتاژ برگزار می‌شود. کاشی‌های زرین‌فام، از جمله سنگ مزار «امام یحیی»، از کانون‌های اصلی نمایشگاه، کنفرانس و مجموعه مقالات هستند.
• ۱۳۱۵ش.: هونولولو در هونولولو ساخت عمارت شانگری‌لا، خانه‌ی میلیاردر آمریکایی، دوریس دوک کراموِل، آغاز می‌شود. او به زودی محراب امامزاده یحیی را تصاحب می‌کند. این خانه به مساحت تقریبیِ پنج جریب فرنگی در هاوایی و در مجاورت اقیانوس آرام واقع شده است.
• ۱۳۱۷ش.: ایران دوریس دوک و شوهرش در سفری چهار هفته‌ای از ایران دیدن می‌کنند. این سفر را آرتور اوپهام پوپ تدارک می‌بیند و ماری کرِین، دانشجوی تحصیلات تکمیلی که روی هنر ایرانی و تاریخ معماری کار می‌کند با این زوج همراه می‌شود.
• ۱۳۱۸-۱۳۱۶ش.: هونولولو ساخت شانگری‌لا تا حد زیادی به اتمام رسیده و عکس دوریس دوک و شوهرش در این خانه در مقاله‌ای در مجله‌ی زندگی منتشر می‌شود. این نخستین باری است که انظار عمومی در آمریکا می‌توانند عزلتگاه خصوصی و مجلل او را ببینند.
• ۱۳۱۸-۱۳۱۶ش.: لندن و لنینگراد تصویر محراب امامزاده یحیی در دو مجموعه‌ی تخصصیِ شناخته‌شده و بین‌المللی منتشر می‌شود: مجموعه‌ی شش‌جلدی سیری در هنر ایران و مجموعه مقالات سومین کنفرانس بین‌المللی که در سال ۱۳۱۴ش. در لنینگراد برگزار شده است.
• بهار ۱۳۱۸ش.: ایران مؤسسه‌ی آمریکاییِ هنر و باستان‌شناسی ایران پانزدهمین پیمایش معماری خود را در ایران آغاز می‌کند. ماری کرِین، دانشجوی تحصیلات تکمیلی، و دونالد ویلبر، مورخِ هنر ،که در بقعه‌ی امامزاده یحیی کار میدانی انجام می‌دهد، در این تیم حضور دارند.
• ۱۳۱۹-۱۳۱۸ش.: نیویورک موزه‌ی هنر متروپولیتن محراب کاشی معرق مدرسه‌ی امامیه‌ی اصفهان را که در سال ۱۳۰۹ش. در لندن نیز به نمایش درآمده بود به دست می‌آورد. ماری کرِین مقاله‌ی کوتاهی درباره‌ی این محراب و مدرسه منتشر می‌‌کند.
• ۱۳۲۴-۱۳۱۸ش.: جنگ جهانی دوم در طی جنگ جهانی دوم موزه‌ها و مجموعه‌های اروپایی به مخاطره می‌افتند. موزه‌های ایالتی برلین بمباران می‌شوند و لوح زرین‌فام مهمی به عنوان غنیمت جنگی به اتحاد جماهیر شوروی منتقل می شود.
• ۱۳۱۹ش.: فیلادلفیا پیش از ارسال به نمایشگاهی در نیویورک، برای آخرین بار عکسی از محراب امامزاده یحیی در موزه‌ی پِن گرفته می‌شود. این محراب بین سال‌های ۱۲۹۷ و ۱۳۱۹ش. دست‌کم سه بار در این موزه به نمایش درآمده است.
• ۱۳۱۹ش.: نیویورک محراب برای بار دوم در نیویورک نمایش داده می‌شود؛ این بار در نمایشگاه بزرگ دیگری با عنوان «شش‌هزار سال هنر ایرانی» که آرتور اوپهام پوپ و مؤسسه‌ی آمریکاییِ هنر و باستان‌شناسی ایران بانی آن هستند.
• خرداد-تیر ۱۳۱۹ش.: نیویورک و هونولولو طی هفته‌های آخر نمایش محراب در نیویورک، دوریس دوکِ بیست‌وهشت‌ساله به تصاحب آن علاقمند می‌شود. ماری کرِین به نمایندگی از او با هاگوپ کِوورکیان وارد مذاکره می‌شود.
• خرداد ۱۳۱۹ش. : نیویورک و فیلادلفیا پس از نمایشگاه هنر ایرانی در نیویورک، کِوورکیان تصمیم می‌گیرد محراب را در همان شهر نگه دارد و به این ترتیب بیست و دو سال ارتباط آن با موزه پن در فیلادلفیا (۱۲۹۷-۱۳۱۹ش.) به پایان می‌رسد.
• مرداد ۱۳۱۹ش.: نیویورک و هونولولو ماری کرِین مذاکره برای خرید محراب را از طرف دوک با کِوورکیان ادامه می‌دهد. کِوورکیان رقم ۱۵۰۰۰۰ دلار را مطرح می‌کند و این گفته‌ی او سرنوشت نهایی محراب را رقم می‌زند: «هرکس بتواند بهایش را بپردازد صاحب آن خواهد بود.» (“whoever can pay for it can have it”)
• پاییز ۱۳۱۹ش.: هونولولو کِوورکیان و دوک بر سر رقم ۱۵۰۰۰۰ دلار به توافق می‌رسند و مقدمات نصب محراب در شانگری‌لا در اتاق کوچکی در منتهای شرقی خانه که روبروی اتاق نشیمن است انجام می‌شود. یکی از نگرانی‌های اصلی جای دادن محراب در فضایی با سقف کوتاه است.
• آذر ۱۳۱۹ش.: هونولولو تدارکات برای نصب محراب ادامه دارد. کرِین نقشه‌ی شماره‌گذاری‌شده‌ی کوورکیان را که محل قرارگیری هر کاشی را نشان می‌دهد ارسال و بر نیاز به فضای آزاد در حواشی و بالای محراب تأکید می‌کند. هریک از پنجاه و چهار کاشی محراب با استفاده از بست و قلاب بر روی یک پشت‌بند چوبی نصب می‌شود.
• آذر ۱۳۱۹ش.: هونولولو به منظور جا دادن محراب زیر سقف کوتاه اتاق، بخشی از ‌آخرین کاشی حاشیه‌ی بیرونی را در زمین فرو می‌کنند. در نتیجه، آخرین کلمه از آیه‌ی قرآن تقطیع شده، که باعث خدشه‌دار شدن یکپارچگی متن مقدس و بر هم‌ خوردن ترکیب‌بندی کاشی‌ها می‌شود.
• دی ۱۳۱۹ش.: هونولولو محراب در آنچه بعدتر «اتاق محراب» نام می‌گیرد نصب می‌شود. تا شصت ‌و دو سال بعد (زمانی که درهای شانگری‌لا به‌عنوان موزه باز ‌شود) تنها معدودی افراد متموّل به این میراث گرانبهای مذهبی، معماری، و فرهنگی ایران دسترسی دارند.
• بهار ۱۳۲۰ش.: هونولولو ماری کرِین برای قسمت پایین حاشیه‌ی سمت راست محراب کتیبه‌ای جای‌‌گزین طراحی می‌کند. در قیاس با نمونه‌های قبلی، انتخاب متن (لغات آغازین سوره‌ی جمعه) این بار دقیق است؛ اما «بسم‌ الله» از قلم افتاده است.
• خرداد ۱۳۲۰ش.: هونولولو به دنبال تشدید خطر جنگ جهانی دوم، دوریس دوک هاوایی را ترک می‌کند. شانگری‌لا در محدوده‌ی تخلیه واقع شده و تحت نظارت مدیر مجموعه، افسر بازنشسته‌ی نیروی دریایی، فرمانده آر. دبلیو. سوِئرینجن (والدو) باقی می‌ماند.
• آذر ۱۳۲۰ش.: هونولولو ژاپن بندر پِرل هاربر را بمباران می‌کند. محراب از جای خود برچیده و در زیرزمین نگهداری می‌‌‌شود. در طول جنگ، شانگری‌لا به عنوان استراحتگاه افسران ارتش و نیروی دریایی مورد استفاده قرار می‌گیرد و دوک با «خدمات دریاداران متحد» و «سرویس بین‌المللی خبر» کار می‌کند.
• ۱۳۲۵-۱۳۲۴ش.: هونولولو اندکی پس از پایان جنگ جهانی دوم، مقدمات بازگشت دوک به شانگری‌لا آغاز می‌شود. در تیر-مرداد ۱۳۲۵ش. محراب را بار دیگر در «اتاق محراب» نصب می‌کنند. در این فرآیند شش کاشی جابجا نصب می‌شوند و آیات قرآنی به هم می‌ریزند.
• ۱۳۲۵ش.: هونولولو دوریس دوک مقاله‌ی تصویری کوتاهی—با عنوان «خانه‌ی من در هونولولو»—در مجله‌ی شهر و کشور منتشر می‌کند. در این مقاله عکسی از محراب، البته به شکل قرینه، آمده و دوک آن را «چشم و چراغ و نقطه‌ی کانونیِ خانه» می‌خواند.
• ۱۳۲۷ش.: تهران مهدی بهرامی—مدیر بخش هنر اسلامی موزه‌ی ایران باستان (امروزه موزه‌ی ملی ایران)—تصویری از محراب امامزاده یحیی را منتشر و مکان آن را به اشتباه موزه‌ی هنر متروپولیتن نیویورک ذکر می‌کند.
• ۱۳۳۲ش.: تهران سفرنامه‌ی ژن دیولافوا به فارسی ترجمه شده و منبع مهمی برای شناخت امامزاده یحیی به مخاطبان ایرانی می‌شود. تصویری از محراب امامزاده شاه حسین در ورامین به اشتباه به‌ عنوان محراب امامزاده یحیی معرفی می‌شود.
• ۱۳۳۴-۱۳۳۳ش.: پرینستون، نیوجرسی دونالد ویلبر، بر پایه‌ی دیدار خود از ورامین در اردیبهشت-خرداد ۱۳۱۸ش.، مدخلی را در کتابش درباره‌ی معماری دوره‌ی ایلخانی ایران به امامزاده یحیی اختصاص می‌دهد. متن کوتاه او را می‌توان اولین ارزیابی این مکان در پژوهش‌های انگلیسی زبان دانست.
• ۱۳۴۰-۱۳۳۷ش.: دنور، کلرادو اولین کاشی مفقود حاشیه‌ی بیرونی محراب که منقش به کلمات آغازین «بسم‌الله الرحمن ا» است به موزه‌ی هنر دنور راه می‌یابد و به ‌اشتباه به ‌عنوان «بخشی از نمای کاشی‌کاری متعلق به مسجدی در سلطان‌آباد، قرن پانزدهم» معرفی می‌شود.
• ۱۳۴۳ش.: هونولولو دوریس دوک ارزش خانه و کلکسیون خود را درمی‌یابد و با افزودن تبصره‌ی دومی به وصیت‌نامه‌ی خود، بنیاد هنر اسلامیِ دوریس دوک را تأسیس می‌کند. او تصریح می‌کند که شانگری‌لا باید «به منظور ترویج مطالعه و فهم هنر و فرهنگ خاورمیانه» به نهادی عمومی تبدیل شود.
• ۱۳۴۵ش.: هونولولو تصویر محراب، باز هم به‌شکل قرینه، در مقاله‌ای درباره‌ی شانگری‌لا در مجله‌ی ووگ منتشر می‌شود. مؤلف درباره‌ی محراب می‌نویسد «احتمالاً عالی‌ترین شاهکار او [دوک] در هنر اسلامی از ایران باشد ... محراب قرن سیزدهمی، شیئی مقدس، که معادلِ اسلامیِ محراب کلیساست».
• ۱۳۴۵ش.: تهران برای نخستین بار تصویری از محراب در کتابی به زبان فارسی منتشر می‌شود. این کتاب نسخه‌‌ای چاپی از رساله‌ای متعلق به سده‌های میانه است که بخشی از آن به سفالگری می‌پردازد. تصویر محراب در کنار تصویر لوح کاشی منسوب به مزار یحیی بن علی قرار گرفته و با وجود بیست‌وشش سال حضور در هاوایی، مکان آن فیلادلفیا ذکر شده است.
• ۱۳۴۸ش.: تهران علاءالدین آذری دمیرچی، مورخ، اولین تک‌نگاری اختصاص‌یافته به ورامین و بناهای تاریخی آن را منتشر می‌‌کند. بخش کوتاه مربوط به امامزاده یحیی شامل گزیده‌هایی از توصیف دیولافوا از کاشی‌های زرین‌فام است، اما تصویری از بخش داخلی گنبدخانه در آن به چشم نمی‌خورد.
• ۱۳۷۸-۱۳۴۸ش.: هونولولو محراب در شانگری‌لا مستندسازی و عکاسی می‌شود و در فهرست اموال مجموعه‌ی‌ هنری گنجانده می‌شود. کارت ثبت اثر شامل توصیف، سال خرید، فروشنده، قیمت و محل نگهداری آن است و نیز گزاره‌ای را از قول هاگوپ کِوورکیانِ دلال تکرار می‌کند.
• ۱۳۶۳-۱۳۵۸ش.: ورامین امامزاده یحیی کانون توجه یک کارزار مرمتی سه‌ساله‌ به همت سازمان ملی حفاظت آثار باستانی ایران می‌شود. ردّ کاشی‌های زرین‌فامی که زمانی حاشیه‌ی محراب را شکل داده بودند آشکار می‌شود و تکه‌ای از یک کاشی چلیپای زرین‌فام بالای جای خالی محراب نصب می‌گردد.
• ۱۳۷۵ش.: تهران سند ثبت اولیه‌ی امامزاده یحیی (سال ۱۳۱۲ش.) بازنگری شده و هیچ اطلاعات تکمیلی‌ای در خصوص محل نگهداری آن اضافه نمی‌شود. در عوض، آن را با امامزاده یحیی در محله‌ی عودلاجان تهران اشتباه گرفته و شرحی چهارصفحه‌ای از آن امامزاده در تهران به سند اضافه می‌کنند.
• ۱۳۷۹-۱۳۷۸ش.: ایالات متحده توموکو ماسویا در مقاله‌ای «چپاول» کاشی‌های زرین‌فامِ ایرانی را از چندین محوطه‌ی‌ متعلق به سده‌های میانه در ایران، از جمله امامزاده یحیی، بررسی می‌کند. در این مقاله نمایی کلی از گنبدخانه منتشر شده و محراب به عنوان اثری در «کلکسیونی خصوصی در ایالات متحده» توصیف می‌شود.
• ۱۳۸۱ش.: هونولولو شانگری‌لا به عنوان موزه‌ای با مالکیت و مدیریت بنیاد هنر اسلامی دوریس دوک افتتاح می‌شود. محراب به‌عنوان شاهکار این مجموعه ستوده شده و تصویری از آن در کتاب افتتاحیه منتشر می‌گردد. با این حال به دلیل دورافتادگیِ مکان موزه در اقیانوس آرام و در جزیره‌ی هاوایی، کماکان دسترسی فیزیکی به محراب محدود می‌ماند.
• ۱۳۸۳-۱۳۸۰ش.: فضای دیجیتال میزان دیده‌شدنِ محراب با انتشار عکس‌های رنگیِ جدید در وب‌سایت شانگری‌لا افزایش می‌یابد. در همین حال امامزاده یحیی در پایگاه اینترنتی آرک‌نت گنجانده می‌شود و از آن با ‌عنوان «مقبره‌ی زیارتی عریان» (“naked tomb shrine”) یاد می‌شود و با انتشار سه عکس متعلق به دهه‌های ۱۳۲۸ تا ۱۳۴۸ش. معرفی می‌شود.
• ۱۳۸۲ش.: ورامین تصویر محراب در کتابی در ورامین با عکسی که در سال ۱۲۹۷ش. در موزه‌ی پِن گرفته شده، به چاپ می‌رسد. محل نگهداری آن به‌ اشتباه هم موزه‌ی هنر متروپولیتن نیویورک و هم صرفاً فیلادلفیا ذکر می‌شود که هر دو نادرست است.
• ۱۳۸۸-۱۳۸۶ش.: تهران کتاب سیری در هنر ایران (۱۳۱۶-۱۳۱۸ش.) به فارسی ترجمه می‌شود و بار دیگر تصویر محراب امامزاده یحیی با عکس سال ۱۲۹۷ش. آن در موزه‌ی پِن منتشر می‌گردد. در توضیح عکس، محل نگهداری از محراب موزه‌ی هنر اسلامی برلین ذکر شده است.
• ۱۳۹۸-۱۳۸۸ش.: ورامین کلاژی از چاپ‌های ژن دیولافوا به همراه عکس‌هایی از کاشی‌های مقبره که در موزه‌ی آرمیتاژ در معرض نمایش‌اند، در جای خالی محراب نصب می‌شود. این یادواره‌ی مهم ناخواسته موجب کژفهمی می‌شود، زیرا تصویر محراب دیگری در ورامین به‌اشتباه به‌عنوان محراب امامزاده یحیی معرفی شده است.
• ۱۳۹۳-۱۳۸۸ش.: متون فارسی امامزاده یحیی به مقالات و دانشنامه‌های ایرانی راه می‌یابد و از آن هم به‌عنوان یک بنای تاریخی و هم به‌عنوان زیارتگاهی زنده یاد می‌شود. تحلیل‌های تاریخ هنر بر منابعی همچون ژن دیولافوا، دونالد ویلبر و پایگاه آرک‌نت تکیه می‌کنند و از حضور محراب در هاوایی بی‌خبرند.
• ۱۳۹۵-۱۳۹۲ش.: متون انگلیسی شیلا بلِر پس از چندین بازدید از شانگری‌لا، اولین مطالعه‌ی مفصّل به زبان انگلیسی درباره‌ی محراب امامزاده یحیی را منتشر می‌کند؛ در این پژوهش، محراب را با پنج محراب دیگر مقایسه می‌کند و این نکته را برجسته می‌کند که ترتیب کاشی‌های محراب به هم خورده است. این مقاله شامل تعداد زیادی عکس رنگی از محراب است.
• ۱۳۹۷-۱۳۹۶ش.: موزه آوازه‌ی امامزاده یحیی و کاشی‌هایش در موزه‌ها می‌پیچد. در هونولولو، بازدیدکنندگان مقابل محراب از خود عکس می‌گیرند. در دنور، تک کاشی جداشده از محراب به‌عنوان کاشی‌ای که احتمالاً متعلق به یک مسجد است به نمایش در می‌آید. در لندن، بازدیدکنندگان موزه، امامزاده را در عکسی که سال ۱۳۵۶-۱۳۵۷ش. گرفته شده می‌بینند.
• ۱۳۹۸-۱۳۹۶ش.: فضای دیجیتال تور مجازی شانگری‌لا به مخاطبان بین‌المللی امکان می‌دهد تجربه‌ای ملموس‌تر و پویاتر از این مجموعه داشته باشند. اکنون می‌توان محراب را در بستر گسترده‌ترِ «گالری محراب» دید؛ جایی که در میان شمار زیادی از کاشی‌های زرین‌فام ایران در سده‌های میانه قرار گرفته است.
• ۱۴۰۱-۱۳۹۶ش.: نسخه‌های چاپی و دیجیتال امامزاده یحیی و محرابش بیش از پیش دیده می شوند. انستیتو ملی تاریخ هنر پاریس (INHA) عکس‌های ژن دیولافوا را، از جمله تصویر محراب در محل اصلی‌اش، دیجیتال می‌کند. در ایران از تصاویر رنگی وبسایت شانگری‌لا استفاده می‌شود و پژوهشگران در آمریکا از وضعیت کنونی بقعه می‌نویسند.
• ۱۴۰۳-۱۳۹۹ش.: واکنش هنری نگهداری محراب‌ها در هونولولو و برلین به جای ورامین و کاشان محور واکنش هنرمندان معاصر می‌شود. در هاوایی، هنرمندان در «گالری محراب» اجرا می‌کنند و عباس اکبری فیلمی آموزشی درست می‌کند و روند ساخت نسخه‌ی بدلی از محراب مسجد میدان را به تصویر می‌کشد.
• ۱۴۰۳ش.: فضای دیجیتال وبسایت امامزاده یحیی با بیش از بیست مقاله‌ی اصیل درباره‌ی بقعه و شهر ورامین راه‌اندازی می‌شود. رویکرد میان‌رشته‌ایِ این پروژه امکان نگاهی کل‌نگر به محوطه را در پیوند میان بنا، موزه و آرشیو فراهم می‌کند و رسالت آموزشیِ آن بر فهمِ هرچه‌ بهتر و به‌اشتراک‌گذاریِ هرچه‌ بیشترِ منابع متمرکز است.

ورود به مقاله (به انگلیسی)

کتاب‌شناسی

ارجاع: کیلان اورتون و حسین نخعی، «از ورامین تا هونولولو: جابجایی، کالایی‌ شدن و زیبایی‌شناختی شدن محراب زرین‌فام امامزاده یحیی، ۱۲۴۱-۱۴۰۳ش.»، ترجمه‌ی تیم مترجمان نمایشگاه آنلاین امامزاده یحیی. گاه‌شمار مصور در امامزاده یحیی ورامین: نمایشگاهی آنلاین از زیارتگاهی ایرانی، به مدیریت و با ویراستاریِ کیلان اُوِرتون. ۳۳ آرچز پروداکشنز، ، ۷ اسفند ۱۴۰۴. میزبان: خمسین: تاریخ هنر اسلامی آنلاین.